EĞİTİM KURUMLARINDA YAPISAL OLMAYAN RİSKLERİN TESPİTİ VE ÖNLENMESİNE YÖNELİK KATILIMCI UYGULAMA MODELİ

Abstract

Üniversite kampüsleri, yüksek yoğunluklu nüfusları ve kritik altyapılarıyla depremlerden ciddi şekilde etkilenebilecek alanlardır. Özellikle yapısal olmayan unsurların (mobilyalar, laboratuvar ekipmanları, raf sistemleri, aydınlatma elemanları vb.) devrilmesi veya düşmesi hem can güvenliği hem de akademik ve bilimsel faaliyetler açısından büyük riskler oluşturmaktadır. Bu bağlamda, afet risk yönetimi süreçlerinin bir parçası olarak hazırlanan proje önerisi ile, yükseköğretim kurumlarında yer alan bireylerin yapısal olmayan risklere ilişkin algılarının belirlenmesi ve bu algıyı etkileyen bireysel, çevresel ve bağlamsal faktörlerin analiz edilerek, davranışsal eğilimlerini dönüştürmeye odaklanan kuramsal bir modelin geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Bu amaç doğrultusunda Erzurum Teknik Üniversitesi personeli ve öğrencilerinin yapısal olmayan riskler ile uygulanabilir azaltma önlemleri konusundaki farkındalık düzeylerinin artırılması ve davranış değişikliğinin geliştirilmesi; pilot uygulama alanı olarak belirlenen Sağlık Bilimleri Fakültesi’nde yapısal olmayan elemanların oluşturduğu tehlike ve risklere ilişkin dijital risk haritalamasının gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Ayrıca bağlamsal analizlere dayalı olarak uygun risk azaltma yaklaşımlarının belirlenmesi, yapısal olmayan elemanlara yönelik düşük maliyetli sabitleme kitlerinin tasarlanması, üniversitelerde kullanılmak üzere katılımcı tasarım yaklaşımıyla dijital rehberlerin geliştirilmesi ve kurumsal kapasiteyi güçlendirmeye yönelik sistematik ve bütüncül müdahale stratejilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir. Bu çalışmanın, karma araştırma yöntemiyle yürütülmesi planlanmaktadır. Araştırmanın evrenini Erzurum Teknik Üniversitesi personeli ve öğrencileri oluşturmaktadır. Proje kapsamında, farkındalık düzeylerinin artırılması ve hedeflenen davranış değişikliklerinin desteklenmesi amacıyla eğitim faaliyetleri ile uygulamalı sabitleme atölyesi çalışmaları yürütülecektir. Bu eğitim etkinliklerinin etkililiği, ön-son test uygulamaları ile nicel olarak değerlendirilecektir. Pilot çalışma alanı olarak belirlenen Sağlık Bilimleri Fakültesi’nde yapısal olmayan elemanların oluşturduğu tehlike ve riskler, Kontrol Listesi (Checklist) yöntemi ve Risk Derecelendirme Karar Matrisleri kullanılarak belirlenecektir. Akabinde yapısal olmayan elemanlardan kaynaklanan potansiyel düşme ve çarpma tehlikeleri, sabitleme gerektiren nesneler ile acil kaçış yolları üzerindeki fiziksel engellerin mekânsal konumları dikkate alınarak, bu unsurları ayrı katmanlar halinde analiz eden ve görselleştiren dijital risk haritalarının oluşturulması planlanmaktadır. Dijital risk haritalarının geliştirilmesinde, AutoCAD, Miro ve Draw.io araçlarından yararlanılacaktır. Yapısal olmayan elemanlara yönelik yürütülecek risk azaltma yaklaşımlarında bu elemanların deprem sarsıntıları sırasında kayma, yerinden çıkma, devrilme ve düşmesini önlemek amacıyla yer değiştirme, sabitleme, izole etme ve azaltma adımları sistematik şekilde uygulanacaktır. Ayrıca sabitleme çalışmaları için maliyet, dayanıklılık, mekânsal uyum, kolay kurulum, modülerlik, uzun dönemli kullanım mekanizmaları dikkate alınarak sabitleme kitleri oluşturulacaktır. Sabitleme uygulamalarının, sadece fiziksel müdahalelerle sınırlı kalmaması adına öğrenciler ve kurum personelinin katılımıyla bilgilendirme içerikleri, görsel anlatımlar ve uygulamalı sabitleme örneklerini barındıran dijital rehberlerin geliştirilmesi de planlanmaktadır. Verilerin analizinde her saha çalışmasına özel farklı analiz yöntemleri kullanılacaktır. Nicel verilerin analizinde IBM SPSS 29.0 (Statistical Package for the Social Sciences) paket programı kullanılacaktır. Araştırma analizlerinde tanımlayıcı istatistiksel yöntemlerin (ortalama, standart sapma vb.) yanı sıra t-testi ve Tek Yönlü Varyans Analizi (One-Way ANOVA) testi kullanılacaktır. Risk Değerlendirme Araçlarının analizinde, L tipi matris için risk skoru, olasılık ile hasar derecesinin çarpımı, Kontrol listesinin değerlendirilmesi ise frekans-yüzde değerleri kullanılarak hesaplanacaktır. Akabinde toplanan veriler kategorize edilmek üzere dijital ortama aktarılarak risk haritaları oluşturulacaktır. Bu bütüncül yaklaşımın, yükseköğretim kurumlarında afet risklerinin azaltılmasına yönelik hem teknik hem de davranışsal düzeyde farkındalık yaratarak, kurumsal kapasitenin güçlendirilmesine katkı sunması beklenmektedir. Proje sonuçlarının yaygınlaştırılması sürecinde, kısa vadede projenin hedef kitlesi olan üniversite personelinin ve öğrencilerinin edindikleri kazanımları sosyal ağlar aracılığıyla çevrelerine aktarmaları ve kazandıkları becerileri yaşam alanlarında uygulamaları beklenmektedir. Bu sayede hem toplumsal refaha hem de güvenliğe katkı sağlanacaktır.

University campuses, with their high-density populations and critical infrastructure, are areas that can be seriously affected by earthquakes. In particular, the tipping or falling of non-structural elements (such as furniture, laboratory equipment, shelving systems, lighting elements, etc.) poses significant risks to both life safety and the continuity of academic and scientific activities. In this context, with the project proposal prepared as part of disaster risk management processes, it is aimed to determine the perceptions of individuals in higher education institutions regarding non-structural risks and to develop a theoretical model focused on transforming behavioral tendencies by analyzing the individual, environmental, and contextual factors that affect these perceptions. In line with this aim, it is planned to increase the awareness levels of Erzurum Technical University personnel and students regarding non-structural risks and applicable mitigation measures, and to develop behavior change; and to carry out digital risk mapping related to the hazards and risks posed by non-structural elements in the Faculty of Health Sciences, which has been designated as the pilot implementation area. Additionally, it is aimed to identify appropriate risk reduction approaches based on contextual analyses, to design low-cost fixation kits for non-structural elements, to develop digital guides for use in universities through a participatory design approach, and to develop systematic and holistic intervention strategies to strengthen institutional capacity. This study is planned to be conducted using a mixed research method. The population of the research consists of the staff and students of Erzurum Technical University. Within the scope of the project, training activities and practical fixation workshop studies will be carried out with the aim of increasing awareness levels and supporting the targeted behavioral changes. The effectiveness of these educational activities will be quantitatively evaluated through pre- and post-test applications. In the Faculty of Health Sciences, which has been designated as the pilot study area, the hazards and risks caused by non-structural elements will be identified using the Checklist method and Risk Rating Decision Matrices. Subsequently, potential hazards such as falling and striking caused by non-structural elements, objects requiring fixation, and physical obstacles along emergency escape routes will be spatially analyzed. Taking their spatial positions into account, digital risk maps that visualize and analyze these elements in separate layers are planned to be created. In the development of digital risk maps, AutoCAD, Miro, and Draw.io tools will be utilized. In the risk reduction approaches to be carried out for non-structural elements, the steps of relocation, anchoring, isolation, and mitigation will be systematically implemented in order to prevent these elements from sliding, dislodging, toppling, and falling during earthquake tremors. In addition, fixation kits will be created by considering cost, durability, spatial compatibility, ease of installation, modularity, and long-term usage mechanisms. In order for the fixation practices not to be limited to physical interventions only, it is also planned to develop digital guides containing informative content, visual explanations, and practical fixation examples with the participation of students and institutional staff. Different analysis methods will be used for each field study in data analysis. IBM SPSS 29.0 (Statistical Package for the Social Sciences) software will be used in the analysis of quantitative data. In the research analysis, in addition to descriptive statistical methods (mean, standard deviation, etc.), t-test and One-Way Analysis of Variance (One-Way ANOVA) will be used. In the analysis of Risk Assessment Tools, for the L-type matrix, the risk score will be calculated as the product of probability and severity of damage, and the evaluation of the checklist will be calculated using frequency-percentage values. Subsequently, the collected data will be transferred to digital media to be categorized, and risk maps will be created. This holistic approach is expected to contribute to the strengthening of institutional capacity by creating awareness at both technical and behavioral levels regarding disaster risk reduction in higher education institutions. In the dissemination process of the project results, in the short term, it is expected that the target audience of the project, university staff and students, will share the gains they have acquired with their environment via social networks and apply the skills they have gained in their living spaces. In this way, it will contribute to both social welfare and safety.