Modern Çağ'da Boş Zaman

Abstract

Orta Çağ sonrası 15. yüzyıl ile 20. yüzyıl arasında kalan zamandaki felsefe anlayışını ifade etmek için kullanılan modern felsefe, önceki çağlardan farklı bir ontoloji, epistemoloji ve metodoloji anlayışı ile karakterize edilmektedir. Reform, Rönesans, Hümanizm ile coğrafi keşifler, sömürgecilik, uluslaşma ve barut, pusula, matbaa gibi teknik araçların kullanılmaya başlaması modern çağda, dinin şekillendirdiği teleolojik evren anlayışı yerine bilim tarafından şekillendirilen pozitivist dünya görüşünü yaygınlaştırmıştır. Bu da Orta Çağ’dan farklı bir toplum ve ilerlemeci kültürün gelişmesine neden olmuştur. Özellikle endüstrileşme ve Aydınlanma ile birlikte baskın hale gelen bu ilerlemeci kültür ile şekillenen yeni üretim biçimleri, çalışma ve boş zamanın işlev, anlam ve değerinin değişmesine neden olmuştur. Bu değişimin ele alındığı bu çalışmada, modern felsefe geleneği içerisinde yer alan filozofların konu hakkındaki düşünceleri inceleme konusu yapılacaktır. Var olduğu ilk günden bugüne kadar insan yaşamı, genel olarak çalışma ve bu çalışmanın dışında kalan zamanda gerçekleştirdiği dinlenme, seyahat etme, yeme-içme-uyuma, ibadet etme gibi çeşitli faaliyetlerin toplamından oluşmaktadır. Göçebelikten günümüze kadar geçen tarihsel süreçte insanlar, sahip olduğu inanç ve oluşturduğu-benimsediği dünya görüşü doğrultusunda, çalışma ve sonrasında kalan zamanı değerlendirme noktasında farklı tercihlerde bulunmuşlardır. Bu tercihler insanın yaşamının ve geleceğinin nasıl olacağı noktasında belirleyici olmuştur. Bu bağlamda yaşamı anlama ve insanın varoluşunu anlamlandırma noktasında çalışma ve buna bağlı olarak boş zamanın tarihsel süreç içerisinde değişen işlevini ve değerini anlamak önem arz etmektedir. Türkçe literatürde konu ile ilgili olarak Çalışma Ekonomisi, Rekreasyon ve Sosyoloji gibi alanlarda çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Ancak felsefe literatüründe konuya dair gerçekleştirilen çalışmalar oldukça azdır. Bu çalışmalar ise genel olarak makale düzeyinde olmakla birlikte konunun anlaşılması açısından yeterli derecede kapsayıcı bir içeriğe sahip değildirler. Bu noktada özellikle endüstrileşme ile birlikte çalışma kavramına önemli işlevlerin yüklendiği modern çağda çalışma ve boş zamana dair çeşitli düşünceler ileri süren filozofların düşüncelerini inceleme konusu yapan bir çalışma önem arz edecektir. Bu eser sadece felsefe literatürüne katkı sunmak ile kalamayacak, özellikle çalışma ekonomisi ve Rekreasyon gibi farklı alanlardaki boş zaman ile ilgili çalışmalar için önemli bir başvuru kaynağı olacaktır. Bu bağlamda eser, çalışma ve boş zamana dair gerçekleştirilen pratik-deneysel çalışmaların teorik boyutunun çizilmesi ve anlaşılması konusunda da faydalı olacaktır. Betimsel araştırma deseni ile nitel araştırma modelinin kullanılacağı bu çalışmada, veriler, önce yazılı doküman ve belge incelemesi tekniğiyle toplanacak, daha sonra bilimsel araştırma kurallarına uygun olarak okunup, çözümlenip, çıkarımlarda ve yorumlamalarda bulunulacaktır. Bu bağlamda çalışmanın giriş bölümünde genel olarak boş zamanın modern dönem öncesi tarihsel gelişim süreci, genel karakteristik özellikleri ile ele alınacaktır. Çalışmanın ilk bölümünde ise Orta Çağ sonrası reform, Rönesans, Hümanizm gibi çeşitli hareketler ile birlikte yeni bir toplumsal yapı ve ilerlemeci kültür anlayışının ortaya çıkmasına neden olan bilimsel, teknolojik, ekonomik, sosyal vb. olaylar ile işlevi ve anlamı değişen çalışma ve boş zaman kavramına dair modern filozofların düşünceleri kronolojik olarak ele alınacaktır. Orta Çağ sonrası seküler yaşam biçimiyle birlikte gelişen endüstrileşme süreci, çalışma saatlerinin artmasına ve çalışma karşısında boş zamanın hem süresinin hem de öneminin azalmasına neden olmuştur. Çalışma kavramı ile ilgili yaşanan bu değişim ile boş zaman, teknik ve kitlesel bir hal almıştır. Ancak tarihsel süreç içerisinde endüstrileşme sürecinde yaşanan güncellemeler ve çalışma saatlerinin fazla olmasına karşı kitlelerin çalışma saatlerinin azaltılmasına yönelik talepleri, boş zamanın yeni bir anlam ve işlev kazanmasına neden olmuştur. Diğer bir ifadeyle üretim odaklı kapitalizm sürecinin tüketim odaklı bir süreç üzerine yükselmeye başlaması, boş zamanın anlam ve işlevinde yeni bir dönüşüme neden olmuştur. Böylece boş zaman, daha fazla üretmek için dinleme ve güç toplama zamanı olarak değil, endüstrinin üretmiş olduğu ürünleri tüketmek için gerekli bir zaman dilimi haline gelmiştir. Dolayısıyla boş zaman, çalışma gibi endüstrileşme sürecine hizmet eden bir araç konumuna getirilmiştir. Tüm bu süreçte modern çağ öncesi antik Yunan’a uzanan köklerinden uzaklaşan boş zaman, modern çağ zihniyetini eleştiri konusu yapan birçok filozof tarafından, bu zihniyetin insanları sömürmek için kullandığı bir zaman dilimi olarak eleştirel bir bakış açısı ile ele alınmıştır. Sonuç olarak bu çalışmada, modern çağ ile birlikte boş zamanın antik Yunan’a uzanan köklerinden ne derece uzaklaştığı ve taşıdığı potansiyel çeşitliliği nasıl kaybettiği filozofların düşünceleri üzerinden ele alınacaktır.

Modern philosophy, which is used to express the understanding of philosophy between the 15th and 20th centuries after the Middle Ages, is characterised by a different understanding of ontology, epistemology and methodology from the previous ages. Reformation, Renaissance, Humanism and geographical discoveries, colonialism, nationalisation and technical tools such as gunpowder, compass, and the printing press have spread the positivist worldview shaped by science instead of the teleological universe understanding shaped by religion in the modern age. This led to the development of a different society and progressive culture from the Middle Ages. The new production forms shaped by this advanced culture, which became dominant, especially with industrialisation and the Enlightenment, caused the function, meaning and value of work and leisure time to change. In this study, in which this change is discussed, the thoughts of the philosophers in the modern philosophy tradition will be examined. From the first day of its existence until today, human life consists of the sum of various activities such as working in general and resting, travelling, eating-drinking-sleeping, and worshipping. In the historical process from nomadism to the present, people have made different choices in terms of working and evaluating the remaining time in line with the beliefs and worldviews they have formed-adopted. These choices have been decisive in terms of how people’s life and future will be. In this context, it is essential to work at the point of understanding life and making sense of human existence and, accordingly, to understand leisure time’s changing function and value in the historical process. Various studies have been carried out in the Turkish literature in areas such as Labor Economics, Recreation and Sociology. However, there are very few studies on the subject in the philosophy literature. On the other hand, these studies are generally at the level of articles but do not have sufficiently comprehensive content in terms of understanding the subject. At this point, a study that examines the thoughts of philosophers who put forward various ideas about work and leisure time, especially in the modern age, where the concept of working together with industrialisation has essential functions, will be necessary. This work will not only contribute to the philosophy literature. Still, it will also be a vital reference source for studies related to leisure time in different fields such as labour economics and recreation. In this context, the work will also help draw and understand the theoretical dimension of practical-experimental studies on work and leisure time. In this study, in which descriptive research design and qualitative research model will be used, the data will be collected first by the technique of written document and document analysis, then read, analysed, scientific research rules will make inferences and interpretations. In this context, in the introduction part of the study, the pre-modern historical development process of leisure time will be discussed with its general characteristics, in the first part of the study, scientific, technological, economic, social and so on. The thoughts of modern philosophers on the concept of work and leisure, whose function and meaning have changed with events, will be discussed chronologically. The industrialisation process, which developed with the secular lifestyle after the Middle Ages, led to increased working hours and decreased the duration and importance of leisure time in the face of work. With this change in the concept of work, leisure time has become technical and massive. However, in the historical process, the updates experienced in the industrialisation process and the demands of the masses to reduce the working hours against excessive working hours have caused leisure time to gain a new meaning and function. In other words, the rise of the production-oriented capitalism process over a consumption-oriented process has led to a new transformation in the purpose and function of leisure time. Thus, leisure time has become necessary for consuming the products produced by the industry, not as a time to listen and gather the strength to make more. Therefore, leisure time, like work, has become a tool for industrialisation. In this whole process, leisure time, which has moved away from its roots dating back to pre-modern ancient Greece, has been critically discussed by many philosophers who criticise the modern age mentality as a period used by this mentality to exploit people. As a result, in this study, the extent to which leisure time has moved away from its roots dating back to ancient Greece and how it has lost its potential diversity will be discussed through the thoughts of philosophers.