Türkiye’nin İmar ve İnşa Davasında Bir Kamu Bankası: İller Bankasının Kuruluşu ve Faaliyetleri (1933-1983)

Abstract

Türkiye, Millî Mücadele’nin (1919-1922) ardından ekonomik zorluklar, insan ve sermaye kaynağı ile teknolojik yetersizlikler gibi nedenlerden dolayı büyük ölçüde harap ve refah seviyeyi düşük bir ülke durumundaydı. Mustafa Kemal Atatürk’ün her bakımdan çağdaş bir ülke kurma hedefleri doğrultusunda yaşanabilir yerleşim yerlerinin oluşturulmasına da büyük bir önem verilmişti. Bu kapsamda imar ve inşa faaliyetlerinde esas rolü üstlenecek ve İller Bankasının temelini teşkil edecek Belediyeler Bankası 11 Haziran 1933’te kuruldu. Banka bir bakıma 1929 küresel ekonomik krizi sonrası Türkiye’de liberal ekonomi politikasının yerini devletçilik politikasına bıraktığı bir dönemde kurulmuştur. Türkiye’nin de derinden etkilediği bu zorlu dönemde bir kamu bankası hüviyeti taşıyan Belediyeler Bankası elektrik, içme suyu tesisatı ve kanalizasyon gibi alt ve üst yapı çalışmalarında aktif bir rol üstlenerek belediyelere destek vermiştir. Banka 1939’da başlayan ve 1945’te sona eren İkinci Dünya Savaşı döneminde de kısıtlı bütçesi ile yatırımlarına devam etmiştir. Ancak ülkede yaşanan hızlı kentleşme ile birlikte mahallî idarelerinin zamanla ihtiyaçlarının artması Belediyeler Bankasında yapısal bir dönüşümü gerekli kılmıştır. Yapılan düzenlemeler neticesinde Belediyeler Bankası 13 Haziran 1945’te İller Bankası adını almıştır. İller Bankası büyük çaplı sermayesinin yanı sıra teknik bilgi ve deneyimlerini de sahaya aktarmasının bir sonucu olarak ülke genelinde daha planlı ve kapsamlı bir çalışma başlatmıştır. Bankanın bu çalışmaları 1933-1963 yılları arasını kapsayan kuruluş ve gelişim dönemi ile 1963-1983 yılları arasını içeren atılım dönemi üzerinden yola çıkılarak; arşiv belgeleri, kurum resmî yayımları, araştırma ve inceleme eserler ile süreli yayımlara başvurularak incelenmiştir.