Klasik Türk Edebiyatında Harf Sembolizmine Bir Örnek: “Sırr-ı Nokta” Manzumesi

Abstract

Harf sembolizmi kültürümüzde ve edebiyatımızda son derece önemli bir yere sahiptir. Tarih boyunca, bu konuda kaleme alınmış çok sayıda eserin anlaşılmasının yanı sıra bazı metinlerin doğru yorumlanması da genellikle tasavvufî kaynaklı olan harf sembolizminin çözümüne bağlıdır. Almanya, Staatsbiblioteke'de Ms. Or. Oct 1592 numarada kayıtlı bulunan ve Hurufî metinlerinin yer aldığı bir mecmuada yer alan \"Sırr-ı Nokta\" mesnevisi Hurufîlikte kendine en geniş ifade imkânı bulan harf teviline bir örnektir. Bir tür besmele şerhi olan Sırr-ı Nokta mesnevisi, Hurufilik ve benzer tasavvufi yorumlarda sıkça karşılaşılan harf sembolizmini almaktadır. Bu sebeple çalışma, metni harf sembolizmi ve Hurufilik bağlamında ele almaktadır. Bu çalışmada, Besmelenin \"be\" sinin noktasını, mikrokosmosmakrokosmos ilişkisiyle evrenden insana tüm varlık âlemine yönelerek açıklama iddiasında olan bir metin örneği incelenmiştir. Besmele şerhlerinde ibarenin başında yer alan \"ba\" edatı, \"be harfi\" ve \"nokta\" çok özel bir yere sahiptir. Nokta, her harfin esas unsurudur. Vahdete (teklik) ve ondan doğan kesrete(çokluk) işaret eder. Ontolojik olarak nokta varoluşun kuvveden fiile geçmesidir. Çalışma, harf sembolizminin ana hatlarıyla tanıtıldığı bir giriş kısmından sonra Hurufîlik ve \"harf- rakam\" sembolizminin tasavvufi ve kültürel boyutu genel hatlarıyla ele alınmıştır. Zira eserin arka planında, \"kabalistik\", \"gnostik\" sistemlerden geniş ilhamlar alan mistik bir yapı vardır. Çalışmanın ikinci bölümü, eserin odaklandığı, tüm varlık sırlarını kendinde toplayan \"nokta\"nın harf sistemi içindeki ontolojik yorumuna ayrılmıştır. Yaratılış hakikatlerini harf ve rakam sembolizmiyle açıklayan, başta İbn-i Arabî olmak üzere, pek çok İslam âliminin çalışmaları olmakla birlikte, söz konusu sembolizm, Hurufîlikte en geniş ifadesini bulmuştur. Hurufiliğin harf tevilleri içinde \"nokta\" yorumu çok özel bir yere sahiptir. Hz. Ali'den rivayet edilen, kendisinin besmelenin \"be\" sinin \"noktası\" olduğuna dair söylem, mesnevinin çıkış noktası, temel dayanağıdır. Buradan insanfizyolojisinin özellikleriyle yıldız hareketleri arasındaki ilişkiye uzanmak hiç zor olmamıştır. Çünkü söz konusu inanç sisteminde her şeyin orijini noktadır. Her harfin başlangıcı, yaratılış anıdır. Vahdeti ve aynı zamanda ilk tezahürü gösterir.