Türkistan’dan İstanbul’a: Kazanlı İsmail Seyahatnamesi

Abstract

İsmail Seyahatnamesi, 1751 yılında Rusya'nın Orenburg şehrinden belirli bir misyonla başlayıp, Buhara, Herat, Basra Körfezi, Hint alt kıtası, Hicaz, Şam gibi pek çok önemli noktayı kapsayarak tesadüfler sonucu İstanbul'da sona eren uzun ve zorlu bir yolculuğu detaylı bir şekilde anlatan önemli bir eserdir. Bu seyahatname uzun yıllar sonra, Kazanlı İsmail tarafından ülkesine döndükten sonra kaleme alınmış ve dönemin toplumsal, kültürel ve dini dinamiklerini aktaran nadir örneklerden biri olarak kabul edilmiştir. Eserin ilim dünyasına kazandırılması ise Tatar ilim adamı Rızaeddin Fahreddin'in çalışmaları sayesinde olmuştur. Fahreddin, 1903 yılında Kazan’da saklı kalmış bu eseri önsöz, açıklamalı dipnotlar ve bir hatime ile birlikte yayımlamış ve okuyuculara sunmuştur. Seyahatnameye dikkat çeken ilk isimlerden biri de Zeki Velidi Togan olmuştur. Togan, Türk tarihinin birçok kıymetli kaynağı hakkında bilgi verdiği Umumi Türk Tarihi adlı eserinde bu seyahatten kısa da olsa bahsederek eserin tarih açısından ne denli değerli olduğunu vurgulamıştır. Seyahatnameyi bu kadar önemli kılan başlıca unsur, bir Türk tarafından on sekizinci asrın ortalarında kaleme alınmış olmasıdır ki, bu dönemde böylesine detaylı ve geniş kapsamlı seyahat yazılarının sayısı oldukça azdır. İsmail Seyahatnamesi, sadece bir yolculuğun hikayesini anlatmakla kalmaz; aynı zamanda hac vazifesi, deprem ve salgın hastalıklar gibi dönemin sosyal ve kültürel olaylarına dair derinlikli gözlemler sunar. Bu yönüyle seyahatname Kazanlı bir Türk'ün gözünden dünyayı, karşılaşılan zorlukları ve maceraları yıllara yayılan bir anlatıyla ortaya koyar. Kazanlı İsmail Seyahatnamesinde yer alan bilgileri iki bölüme ayırmak mümkündür. İsmail Efendi, seyahatnamenin bazı bölümlerinde kendi gördüklerini ve başlarına gelen ilginç olayları anlatmıştır. Diğer bölümlerde ise gittikleri yerlerdeki insanlardan duyduklarını yazıya geçmiştir. Söz konusu bu kaynak kişiler hakkında metinde detaylı bilgi verilmemekte ve bu kişilerin daha çok sıradan insanlar olduğu anlaşılmaktadır. Seyahatnamede dikkat çeken önemli sayılabilecek hususlardan biri ise İsmail Efendi’nin kutsal topraklar hakkında oldukça fazla malumat vermesidir. Mekke ve Medine başta olma üzere gittikleri kutsal topraklar hakkında gözlemlerini detaylı ve hayranlık uyandıracak bir şekilde anlatmıştır. Yine uzunca kaldıkları anlaşılan kutsal topraklarda hac vazifelerini de yerine getirmişlerdir. Bu bilgilerin yanı sıra İslam tarihinin önemli konuları hakkında da bazı bilgiler seyahatname içerisinde yer almaktadır. Bu bilgiler ve anlatımlar seyahatnamenin dışında gibi gözükse de bu tarz malumatların metinde hatırı sayılır bir şekilde derç edilmesi seyahatnamenin yazılış amacı hakkında bize kayda değer ipuçları vermektedir. Sonuç olarak Kazanlı İsmail Seyahatnamesi on sekizinci asrın belli bir dönemini yansıtan nadir bir belge olmasının yanı sıra, seyahat yazını içerisinde de özgün bir yere sahiptir. Bu nedenle çalışma okuyuculara farklı zamanlarda dünyanın farklı bölgelerinde hem tarihsel hem de kültürel anlamda önemli bir perspektif sunacaktır.