Adalar’ı Yönetmek: Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Adalar Kaymakamlığı (1876-1923)

Abstract

Adalar, Fatih Sultan Mehmed’in 29 Mayıs 1453’te İstanbul’u fethinden sonra Osmanlı Devleti’nin hakimiyetine girmiştir. Büyükada, Kınalıada, Burgazada ve Heybeliada, Adalar’ı oluşturan parçalardır. 19. yüzyıla kadar sakinliğini koruyan bu yerler aynı yüzyılda yaşanan hızlı değişim ve dönüşümden etkilenmiştir. Özellikle ulaşımın hızlanmasıyla birlikte sakin yapısını kaybeden Adalar, 1866 yılında İzmid sancağından ayrılarak İstanbul’a bağlanmıştır. Ardından 1864 tarihli Vilayet Nizamnamesi’nin bölgeye tatbikiyle birlikte Ağustos 1868’ten itibaren İstanbul vilayetinin İstanbul livasının 7 kazasından biri haline getirilen Adalar bu tarihten itibaren kaymakamlar tarafından yönetilmiştir. Yoğunluğun artmasına paralel bir şekilde yeni güvenlik tedbirlerinin alınması Adalar’ın idarî yapısında değişimlere sebep olmuştur. Nitekim Sultan II. Abdülhamid’in 7 Ağustos 1907 tarihli irade-i seniyyesi ile nüfusunun arttığı gerekçesiyle Adalar kazası, kazadan mutasarrıflığa yani sancağa tahvil edildi. Adalar’ın mutasarrıflığına Sultan II. Abdülhamid’in dört isim arasından tercih ettiği Denizli sancağı mutasarrıflığından ayrılmış olan Mehmed Emin Paşa getirildi. Ancak bu yeni düzenleme uzun ömürlü olmadı. Adalar, Meşrutiyet’in 1908’de yeninden ilanından kısa bir süre sonra tekrar kazaya dönüştürülünce Emin Paşa’nın da memuriyeti son buldu. Bu çalışmada Adalar kaymakamlığının kuruluş yılı olan 1875’ten başlayarak Cumhuriyet’in ilanına kadarki süreçte Adalar kazasını yöneten 26 kaymakam incelenmiştir. Bu kaymakamlardan 24’ünün memuriyet sicil dosyasına ulaşılmış ve buradan yola çıkarak kaymakamların eğitim hayatı, göreve geldikleri sırada haiz oldukları yeterlilikler değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Çalışmada temel kaynak Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan sicill-i ahval defterleri ve Adalar ile ilgili yazışmaları ihtiva eden müteferrik evraktır.