Immanuel Wallerstein’in Düşünsel Kaynakları Bağlamında Dünya-Sistemleri Analizi

Abstract

Bu çalışmada kapitalizm tarihçisi ve dünya-sistemleri kuramcısı Immanuel Wallerstein’ın dünya-sistemleri analizi ve bu analizin kökenleri üzerinde durulmuştur. Wallerstein, dünya-ekonominin kapitalist bir sistem olduğunu ve bu ikisinin eş zamanlı olarak ortaya çıktığını ifade eder. Ona göre kapitalist dünya-ekonominin kökenleri 15. yüzyılın sonlarına kadar geriye götürülebilir. Çünkü sistem o zaman doğmuş ve önce Avrupa ve Amerika kıtasının bazı yerlerinde konumlanmış daha sonrasında ise, tüm dünyayı etkisi altına almıştır. Wallerstein’in dünya-sistemleri analizinin, mutlak anlamda özgün bir sistem olduğu iddia edilemez. Zira Wallerstein, Marx ve Eleştirel teoriden yoğun bir biçimde etkilenmiş ve sistemini inşa ederken Marksizmin bazı kavramlarını kullanmıştır. Nitekim kendisi de Marksist bir teorisyendir. Onun Marksizmin temel savlarını revize ettiği söylenebilir. Ayrıca Wallerstein, Fransa’da tarih yazıcılığı ekolü olarak ortaya çıkan ve tarih bilimine toplum bilimleri yöntemlerini uygulayan Annales Grubu ve bu grubun ikinci kuşak temsilcilerinden olan Fernand Braudel’den etkilenmiş, “tarihsel sosyal bilim” kavramını Braudel’den almıştır. Buna göre Wallerstein, sosyal bilimlerin tarihsel olarak izlerinin sürülmesi gerektiğini söyler. Ona göre bu yapılmadan sosyal bilimlerin günümüzdeki durumu anlaşılamaz. Yine o, dünya-sistemindeki üç ayrı kategori olan merkez, çevre, yarı-çevre kavramlarından merkez ve çevre kavramlarını Bağımlılık Kuramı’ndan almıştır. Wallerstein’a göre modern dünya-sistemden önce de emperyal sistemler ortaya çıkmıştır. Ancak, modern-dünya sistem hem yapısal hem de içerik olarak diğer sistemlerden farklıdır. Bu sistemin yapısını, kurallarını, işleyişini vb. tamamen merkez konumundaki güçlü kapitalist devletler belirler. Bu nedenle, sistemi kendi çıkarları doğrultusunda istedikleri gibi yönlendirirler. Çevre ve yarı-çevre pozisyonundaki devletlerin gelişimleri de merkez devletlerin istedikleri yönde mümkün olabilmektedir. Bundan dolayı Wallerstein’ın dünya-sistemi analizine göre sistem içerisindeki değişmeler, eşitsiz gelişme mantığıyla açıklanması gerekir. Yani bir tarafın gelişmesi, ancak diğer tarafın geri bıraktırılması yoluyla mümkün olabilmektedir. Her devlet, aynı anda gelişemez.