Bir Hapaks Örneği Olarak Eski Uygurca Yéveṭi İfadesi Üzerine

Abstract

Eski Uygurca, Manihaizm, Budizm ve İslamiyet gibi öğreti ve dinlerin aktarıcısı olarak 9-14. yüzyıllarda etkili olmuş tarihî Türk dilidir. Ağırlıklı olarak çeviriye dayalı Budist edebiyatın taşıyıcısı olarak asırlarca işlenen bu dil, ses, şekil, söz dizimi ve söz varlığı noktasında sahip olduğu içerikle üzerine birçok incelemenin yapıldığı ve daha da yapılacağı bir saha niteliğini taşımaktadır. Bilindiği üzere, Türkoloji’de Eski Uygurca araştırmaları, metin neşirleri, kelime tahlilleri ve karşılaştırmalı söz varlığı gibi alanlarla görülmektedir. Geçmişten günümüze ağırlıklı olarak metin neşri çalışmalarıyla bilinen Eski Uygurca araştırmalarında son yıllarda modern dil bilimine ait (istem, söz dizimi vs.) teorik kavramların Eski Uygurca metinlerle işlenmesi söz konusudur. Bu yönüyle eldeki çalışmanın konusu, uzun yıllar önce Gerard Clauson’un An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish (EDPT, 1972) adlı eseriyle Türkoloji literatürüne soktuğu hapax legomenon ‘tekörnek’ kategorisi içerisinde yer alacağını düşündüğümüz Eski Uygurca yéveṭi sözcüğü üzerine değerlendirmelerden oluşmaktadır. İlk kez Budist Uygur metinlerinde tanıklanan Eski Uygurca yéveṭi sözcüğü, BT 1 ve BT 28 numaralı metinlerde yer alan U 4796 numaralı fragmanda ‘bir kez’ geçmektedir. Kelime, hapax legomenon ‘tekörnek’ örneğini oluşturmaktadır. Eski Uygurcada yönelme ekli sontakı olarak işlev gören Eski Uygurca yéveṭi sözcüğü eldeki çalışmaya kadar üzerinde görüşlerin bildirilmediği bir kelime niteliğindedir. Çalışma, bu yönüyle ilgili kelime üzerine değerlendirmelerden oluşarak kavrama dayalı kökenbilimsel görüşler temelinde bir ‘etimoloji denemesi’ niteliğini taşımaktadır.