2026-03-262026-03-26https://hdl.handle.net/20.500.14901/1049Artan enerji talebi ve sürdürülebilir enerji kaynaklarına duyulan ihtiyaç doğrultusunda, hidroelektrik santraller (HES) yıllar içinde güvenilir, verimli, çevre dostu ve sürdürülebilir bir enerji üretim seçeneği olarak diğer enerji kaynaklarına (rüzgâr, güneş, termal, nükleer, vb.) göre daha avantajlı bir konuma gelmiştir. Ancak, HES tipleri arasında bir karşılaştırma yapmak gerekirse, büyük barajlarla ilişkili çevresel sorunlar nedeniyle, nehir tipi hidroelektrik santraller (NHS) son yıllarda dünya genelinde temiz ve öngörülebilir bir enerji kaynağı olarak daha fazla sosyal kabul görmüştür. Gelinen noktada karar vericiler ve yatırımcılar için potansiyel NHS konumlarının belirlenmesi ve iklim değişikliği altında üretim kapasitelerinin tahmin edilmesi önemli bir konu haline gelmiştir. Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS), potansiyel NHS alanlarını belirlemek için çeşitli veri türlerini ve kaynaklarını toplayıp entegre eden ve ayrıntılı haritaları oluşturmak için kullanılabilen güçlü araçlardır. Çok Kriterli Karar Verme (ÇKKV) yöntemleri ise NHS yer seçiminde, faktörlerin ağırlıklandırılmasında ve uygun alanların performanslarının sıralandırılmasında kullanışlı tekniklerdir. Ek olarak, hidrolojik modeller akım değerleri ölçülmemiş veya seyrek ölçülmüş havzalarda, akım değerlerini tahmin etmek için kullanılan güçlü araçlardır. Proje kapsamında, Türkiye için su potansiyeli bakımından zengin olan Çoruh ve Fırat havzalarının alt havzalarında NHS’ler için uygun alanların belirlenmesi için Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) ve CBS yöntem birlikteliği uygulanması ve uygun alanların sıralandırılması için Çok Kriterli Optimizasyon ve Uzlaşık Çözüm (PROMETHEE) yönteminin kullanılması amaçlanmaktadır. Ayrıca çalışma alanlarında uygun alanların belirlenmesinde önemli bir kriter olan akım verisi, Toprak ve Su Değerlendirme Aracı (SWAT) hidrolojik modeli kullanılarak tahmin edilmesi planlanmaktadır. Böylece uygun alanlar belirlendikten sonra tarihsel dönemde potansiyel NHS’lerin enerjisinin tahmini gerçekleştirilecektir. Ayrıca çalışmanın ikinci aşaması olarak iklim değişikliği senaryoları altında potansiyel NHS’lerin enerjisi yeniden değerlendirilecektir. Bu nedenle, proje kapsamında gelecek meteorolojik verilerin tahminleri için en güncel modeller olan Birleştirilmiş Model Karşılaştırma Projesi'nin (CMIP) altıncı aşaması olan CMIP6 modellerinden yararlanılacaktır. İklim çalışmalarında tek bir modelden elde edilen çıktılar yerine Çoklu Model Topluluğunun (MME) kullanımı, modeller arasındaki yapısal farklılıklardan kaynaklanan belirsizliği azaltmada etkili olmaktadır. Ancak, MME belirlenen optimum model sayısının belirlenmesi oldukça kritik bir görevdir. Böylece önerilen projede, çalışma alanlarını temsil eden uygun sıcaklık ve yağış model topluluklarını belirlemek için ÇKKV tabanlı Dirsek yöntemi önerilmiştir. Bu aşamada değerlendirmeler, Ortak Sosyo-Ekonomik Yollar’ın (Shared Socio-Economic Pathways, SSP) iklim değişikliği senaryolarını dikkate alarak (SSP2-4.5 (orta durum) ve SSP5-8.5 (en kötü durum)) senaryoları için yakın gelecek periyodu (2030-2060) ve uzak gelecek periyodunda (2070-2100) ayrı ayrı gerçekleştirilecektir. Elde edilen meteorolojik tahminler SWAT hidrolojik modeline girdi olarak konularak gelecek akım değerleri tahmin edilecektir. Sonuç itibariyle tarihsel ve gelecek dönemde potansiyel NHS’ lerin enerjisinin tahmini için karşılaştırmalar yapılacaktır. Bu çalışmanın başarıyla tamamlanmasıyla birlikte, su potansiyeli açısından zengin olan Türkiye'nin alt havzalarındaki potansiyel NHS’lerin konumları ayrıntılı olarak sunulacak ve bu santrallerin iklim değişikliği altında üretebileceği enerji tahmin edilecektir. Böylece çalışma, yatırımcılara ve yerel yönetimlere değerli bir rehberlik sağlayacaktır.In line with the increasing energy demand and the need for sustainable energy sources, hydroelectric power plants (HEPPs) have become more advantageous over other energy sources (wind, solar, thermal, nuclear, etc.) over the years as a reliable, efficient, environmentally friendly and sustainable energy production option. However, if a comparison is to be made between the types of HEPPs, due to the environmental problems associated with large dams, run-of-river (RoR) HEPPs have gained greater social acceptance as a clean and predictable energy source worldwide in recent years. At this point, determining potential RoR HEPPs locations and estimating production capacities under climate change has become an important issue for decision makers and investors. Geographic Information Systems (GIS) are powerful tools that collect and integrate a variety of data types and sources and can be used to create detailed maps to identify potential RoR HEPPs areas. Multi-Criteria Decision Making (MCDM) methods are useful techniques in RoR HEPPs location selection, weighting factors and ranking the performance of suitable areas. Additionally, hydrological models are powerful tools for estimating streamflow in basins where streamflow is unmeasured or sparsely measured. Within the scope of the project, it is aimed to apply the Analytical Hierarchy Process (AHP) and GIS method combination to determine suitable areas for RoR HEPPs in the sub-basins of the Çoruh and Fırat basins, which are rich in terms of water potential for Turkey, and to use the Multi-Criteria Optimization and Compromise Solution (PROMETHEE) method to rank the suitable areas. In addition, streamflow data, which is an important criterion in determining suitable areas in the study areas, is planned to be estimated using the Soil and Water Assessment Tool (SWAT) hydrological model. Thus, after determining suitable areas, the energy of potential RoR HEPPs in the historical period will be estimated. In addition, as the second stage of the study, the energy of potential RoR HEPPs will be re-evaluated under climate change scenarios. Therefore, within the scope of the project, the most up-to-date models from the Coupled Model Intercomparison Project Phase 6 (CMIP6) will be used to estimate future meteorological data. In climate studies, the use of Multi-Model Ensemble (MME) instead of outputs obtained from a single model is effective in reducing the uncertainty arising from structural differences between models. However, determining the optimum number of models determined by MME is a very critical task. Thus, in the proposed project, the MCDM-based Elbow method is proposed to determine suitable temperature and precipitation model ensembles representing the study areas. At this stage, the assessments will be conducted separately for the near future period (2030–2060) and the far future period (2070–2100) based on the Shared Socio-Economic Pathways (SSP) climate change scenarios, specifically SSP2-4.5 (medium case) and SSP5-8.5 (worst case). The obtained meteorological projections will be used as inputs to the SWAT hydrological model to estimate future flow values. As a result, comparisons will be made to estimate the energy of historical and potential future RoR HEPPs. With the successful completion of this study, the locations of potential RoR HEPPs in the sub-basins of Turkey, which are rich in terms of water potential, will be presented in detail and the energy that these plants can produce under climate change will be estimated. Thus, the study will provide valuable guidance to investors and local governments.